Pushtimi italian i Sarandës – 7 Prill 1939
7 prill i vitit 1939 mbetet një nga ditët më të rënda në historinë e Shqipërisë, kur forcat ushtarake të Italisë fashiste zbarkuan në brigjet shqiptare dhe vendosën pushtimin e vendit.
Në jug, Saranda ishte një nga pikat ku kjo ndërhyrje u ndje drejtpërdrejt, duke u kthyer në një nga skenat e para të përballjes mes pushtuesve dhe banorëve vendas.
Ngjarjet e asaj dite janë përjetuar dhe rrëfyer nga dëshmitarë okularë, ndër më të rëndësishmit kujtimet e Lame Xhama, i cili e përshkruan 7 prillin si “e premtja e zezë”. Ai kujton se propaganda italiane kishte kohë që vepronte në qytet përmes konsullatës dhe lidhjeve tregtare, duke përhapur idenë se Italia do të sillte shpëtimin e Shqipërisë. Megjithatë, realiteti i 7 prillit tregoi të kundërtën.
Sipas tij, rreth orës katër ose pesë të mëngjesit, limani i Sarandës u mbush me anije luftarake italiane, të cilat qëndronin në det të ngarkuara me ushtarë dhe armatime. Prania e tyre krijoi menjëherë panik. Banorët, të frikësuar nga bombardimet, filluan të largoheshin drejt fshatrave përreth, duke kaluar Qafën e Gjashtës dhe duke marrë me vete fëmijët dhe sendet më të nevojshme. Edhe vetë Lame Xhama, si kujdestar në Konvikti “Çamëria”, mori nxënësit dhe u largua drejt Vremeros për t’i mbrojtur.
Pak më vonë, nga deti nisën të dëgjoheshin gjëmime topash, krisma armësh dhe vërshëllima predhash. Italianët qëllonin për të përhapur panik dhe për të treguar forcën e tyre, por kjo nuk i trembi të gjithë. Një grup i vogël sarandjotësh u armatos dhe vendosi të përballet me pushtuesit në momentin e zbarkimit.
Në këtë përplasje të parë u shqua qëndresa e djemve vendas, të cilët i pritën italianët me armë. Lufta ishte e shkurtër dhe e pabarabartë. Nga pala shqiptare u plagos rëndë Mitro Dhimërtika nga Nivica, i cili më vonë ndërroi jetë dhe u shpall dëshmor, duke mbetur simbol i asaj dite. Me të luftuan edhe emra të tjerë si Naqe Gurma dhe Ibrahim Mustafai.
Këtyre rrëfimeve u shtohen edhe kujtimet e Piro Mosi, një tjetër dëshmitar okular, i cili në atë kohë ishte vetëm 11 vjeç. Ai kujton se ditët para pushtimit kishin një atmosferë të fortë patriotike. Në radio transmetoheshin vazhdimisht këngë patriotike, ndërsa më 5 prill, me rastin e lindjes së Princ Lekës, qyteti u mbush me aktivitete dhe manifestime.
Babai i tij, drejtor i postës në Sarandë, kishte mbledhur qytetarët dhe kishte recituar vargjet e njohura “O moj Shqypni”, ndërsa në qytet dhe në shkollë mbaheshin fjalime me tone patriotike që, sipas Mosit, përgatitën shpirtërisht popullsinë për atë që do të ndodhte.
Mosi kujton qartë mëngjesin e 7 prillit, kur nga dritarja e shtëpisë së tij, përballë detit, pa anijet italiane që hynin në gjirin e Sarandës. Ai thotë se i numëruan dhe ishin plot 37 anije, një pamje që paralajmëronte pushtimin e pashmangshëm.
Një detaj tjetër i rëndësishëm nga rrëfimi i tij lidhet me përpjekjen e autoriteteve shqiptare për të ndaluar zbarkimin. Kapiteni i portit, Gjon Nikë Vuksani, u kërkoi italianëve procedurat e zakonshme, por ata refuzuan dhe deklaruan se do të zbarkonin me forcë. Në këtë moment, Vuksani së bashku me vëllain e tij hapën zjarr, duke shënuar aktin e parë të rezistencës së armatosur në Sarandë.
Luftimet vijuan në pika të ndryshme të qytetit. Një xhandar pranë bankës italiane përdori një mitraloz të lehtë dhe, sipas kujtimeve, shkaktoi humbje të konsiderueshme në radhët e italianëve. Ndërkohë, në zona të tjera luftuan edhe oficerë si Nazif Babani dhe Ndrec Lufi. Në këto përplasje u vra edhe ushtari Gani nga Elbasani, ndërsa Mitro Dhimërtika u plagos rëndë në bark dhe, megjithëse u operua, nuk arriti të mbijetojë.
Pas rezistencës, trupat italiane zbarkuan plotësisht dhe nisën të shtrijnë kontrollin në qytet. Tanket u drejtuan edhe në brendësi, ndërsa në Sarandë mbetën gjurmët e përgjakshme të përplasjes. Sipas Mosit, punëtorët e portit u detyruan të pastronin gjakun në rrugë dhe në mol, një pamje që dëshmonte qartë se pushtimi kishte ardhur me dhunë.
Moli u mbush me ushtarë, armatime dhe materiale të shumta, ndërsa me kalimin e orëve banorët nisën të kthehen në shtëpitë e tyre. Saranda, njësoj si qytetet e tjera bregdetare, ra nën kontrollin e plotë të pushtuesve.
Rrëfimi i tij sjell edhe një pasqyrë të mëvonshme tragjike për shumë nga ata që rezistuan. Disa prej tyre, si Gjon Nika, përfunduan në burgjet e regjimit komunist, ndërsa të tjerë u vranë apo u pushkatuan në vitet që pasuan, duke treguar se sakrifica e tyre nuk mori gjithmonë vlerësimin e merituar.
Pushtimi i Sarandës ishte pjesë e një operacioni të gjerë që përfshiu gjithë Shqipërinë. Megjithatë, qëndresa e vogël, por domethënëse e banorëve të saj, mbeti një nga episodet më të forta të asaj dite.
7 prilli 1939 mbetet një kujtesë historike për humbjen e lirisë, por edhe për guximin e atyre që, edhe përballë një force shumë më të madhe, zgjodhën të mos dorëzohen. Për Sarandën, kjo ditë nuk është vetëm histori, por pjesë e identitetit dhe e kujtesës së saj kolektive. Saranda Web
